Hoe begin je opnieuw wanneer je alles achterlaat wat je leven kleur gaf? Anna Hrokh Podtepa en Olena Koshel weten hoe dat voelt. Met de expositie ‘Goede avond, wij komen uit Oekraïne’ laten ze zien wat het betekent om halsoverkop te vluchten, te landen in een onbekende stad en daar tóch een nieuw thuis te bouwen

Door Rob Weekers

In Museum van de WWij, waar de expositie te zien is, schuiven Olena (49) en Anna (43) aan om tekst en uitleg te geven. De twee wonen sinds 2022 in een opvanghuis voor Oekraïense vluchtelingen aan de Edisonstraat, pal tegenover het museum.

Slechts een rugzak

Direct na de Russische inval in Oekraïne in 2022 besloten Anna en Olena, net als zoveel andere vrouwen, hun thuisstad Kiev halsoverkop te verlaten. Met slechts een rugzak op hun schouders lieten ze alles achter wat vertrouwd was. “We hadden geen keuze”, zegt Anna. “In de eerste dagen leek het alsof Oekraïne zou worden ingenomen. Kiev lag onder vuur. Blijven voelde als een doodlopende weg.” Het afscheid van hun echtgenoten en familie blijft een wond die niet heelt. Olena: “Mijn hart is verdeeld tussen twee landen. Je vertrekt om te overleven, maar je laat een deel van jezelf achter.”

Nieuwe draai

Waar Olena in Oekraïne werkte in de marketing, staat ze nu als verkoopster in een kledingwinkel. Anna, ooit curator in een van de grootste musea van Kiev, werkt tegenwoordig in een bakkerij. Het is een grote omschakeling, erkennen beiden. “Veel Oekraïense vluchtelingen werken onder hun opleidingsniveau”, zegt Anna. “Maar dat geeft niet. Werken betekent dat je meedoet, dat je ergens bij hoort.”

“In ruim vier jaar hebben we veel mensen leren kennen, vrienden gemaakt, en een nieuwe draai gegeven aan ons bestaan”, zeggen Anna en Olena. De vrouwen spreken inmiddels behoorlijk goed Nederlands, al moeten ze soms nog zoeken naar de juiste woorden. “Ik doe mijn best om de taal onder de knie te krijgen”, zegt Anna. “Het is essentieel om te kunnen integreren. Een praatje met de buren, een grap begrijpen, alles gaat makkelijker als je de taal spreekt, ook al red je je hier prima met Engels.” Olena vult lachend aan: “En er zijn ook overeenkomsten. De uitdrukking ‘je bent niet van suiker’ bestaat in het Oekraïens ook!”

Geen verwachtingen

Met ruim vijf miljoen inwoners voelt Kiev onvergelijkbaar met Eindhoven. Olena vertelt: “Ik moest hier helemaal opnieuw beginnen, de stad en de mensen leren kennen. Zijn we hier wel welkom? Dat voelde gelukkig meteen zo. Mensen brachten matrassen en bedden naar de opvang, namen speelgoed mee voor de kinderen. Het was bijzonder om dat mee te maken.”

Voordat Anna naar Eindhoven kwam, wist ze weinig over de stad. “Ik had geen verwachtingen, geen plan hoe ik hier zou gaan leven. Philips kende ik wel, en van PSV had ik ook wel eens gehoord”, vertelt ze. Voor Olena was dat anders. Zij was voordat de oorlog in Oekraïne uitbrak al eens op bezoek geweest in Eindhoven, op uitnodiging van een studievriendin die hier was neergestreken. “Voor mij stond Eindhoven gelijk aan vakantie”, zegt ze. “Dat ligt nu compleet anders. Het is de stad waar ik nu woon, en waar ik mijn nieuwe leven vorm probeer te geven.”

Uitputtingsslag

De oorlog in Oekraïne hangt nog altijd als een donkere wolk boven het leven van Olena en Anna en bepaalt elke dag opnieuw hun ritme. “Mijn ochtend begint met het nieuws checken”, vertelt Anna. “En daarna met ademhalingsoefeningen om de onrust weer kwijt te raken.”

Olena slaakt een diepe zucht. “De berichten uit Oekraïne blijven binnenkomen, elke dag opnieuw. Het stopt maar niet. Is mijn familie veilig? Houden ze het vol? Ik probeer hoop vast te houden, maar dat is moeilijk. De oorlog heeft alles veranderd; het is een uitputtingsslag geworden. En toch… de mensen daar gaan door. Na wéér een aanslag pakken ze de draad snel weer op. Die veerkracht is ongelooflijk. En ja, hoe vreemd het ook klinkt: zelfs aan oorlog kun je wennen.”

Nieuw bestaan

In Woensel-West bouwen Anna en Olena verder aan een bestaan dat ooit ondenkbaar leek. Tussen nieuwe buren, nieuwe gewoontes en een nieuwe taal zoeken ze houvast, terwijl de oorlog op afstand blijft doordreunen. Hoe de toekomst eruitziet voor hen blijft onzeker. Anna’s kinderen, Maria en Bohdan van 15 en 17, gaan inmiddels hier naar de middelbare school en bouwen voorzichtig aan een nieuw bestaan. Terugkeren naar Oekraïne is voor de vrouwen geen optie zolang de oorlog voortduurt. “En zelfs daarna”, zegt Anna, “wie garandeert ons dat de vrede blijft? Het land en de stad die we hebben achtergelaten, zijn ingrijpend veranderd. Een oorlog laat sporen na in mensen.” Olena vult aan: “We moeten door met ons leven, een andere keuze is er niet.”

Niet doorsnee

De expositie moet meer worden dan een persoonlijk verhaal, benadrukken ze. “Dit wordt geen doorsnee tentoonstelling”, zegt Anna. Met het project willen de twee niet alleen hun eigen verhaal vertellen, maar ook het gesprek met de wijk openen. Met foto’s, persoonlijke brieven, keramiek, culinaire workshops en een audio-installatie met gesprekken en interviews met buurtbewoners presenteren ze een veelzijdige expositie die zowel de Oekraïense cultuur als het verhaal van Woensel-West zichtbaar maakt. Bewoners uit de wijk hebben bovendien actief meegedacht en meegewerkt.

Inzoomen

Olena: “Het is een mooie kans om te laten zien wie we zijn en waar we vandaan komen, maar ook om in te zoomen op de wijk. Ondanks onze verschillen delen we hier het dagelijks leven: we lachen, helpen en leven samen. Buren zijn vrienden geworden. Juist die diversiteit willen we samenbrengen. Woensel-West is voor ons de wereld.”

Anna vult aan: “Poetin probeert de Oekraïense cultuur uit te wissen. Gebouwen worden verwoest en boeken verbrand. Juist daarom vinden wij het belangrijk om weerstand te bieden, hoe bescheiden deze expositie ook is.”

De expositie ‘Goede avond, wij komen uit Oekraïne’ is te zien van 8 mei tot en met 14 juni, Edisonstraat 123. Museum van de WWij is open vrijdagen van 10.00 tot 14.00 uur en op andere dagen als het ‘WWij zijn open!’-bord buiten staat.