Kerst is er voor iedereen! FOTO: PixaBay.
Kerst is er voor iedereen! FOTO: PixaBay.

Kerst: van joelfeest tot Christendom

Algemeen

Nog een paar dagen te gaan en we maken ons op voor de kerstdagen. Dit jaar anders dan gebruikelijk vanwege de getroffen coronamaatregelen. Géén uitgebreide viering met de hele familie, vrienden en goede kennissen. Het is een kwestie van noodgedwongen aanpassen. Wat blijft is dat Kerstmis bij uitstek een gelegenheid biedt tot reflectie.

Het christelijk kerstfeest staat wereldwijd in het teken van de geboorte van Jezus. Niemand die met zekerheid kan zeggen of 25 december daadwerkelijk de correcte datum is. De oorsprong van kerst grijpt echter verder terug: de Germanen vierden rond dezelfde tijd het winterzonnewendefeest of joelfeest. Tijdens het joelfeest (In de Scandinavische talen heet Kerstmis tot op vandaag jul) haalden de heidenen groene twijgjes in huis en lieten ze lichten branden met als bedoeling boze geesten af te weren. 

Kerstenen

Dit is dan ook de oorspronkelijke herkomst van de hedendaagse kerstboom. Om de Germanen te kerstenen koos de kerk bewust 25 december om op die manier het joelfeest en andere heidense feesten een christelijke inhoud te geven, zo is een theorie die overigens niet door iedereen wordt onderstreept. Historici wijzen erop dat het kerstfeest is ontstaan in de vierde eeuw na Christus in Rome en Jeruzalem. Kiezen om de geboorde van Jezus tijdens het Joelfeest te vieren zou ervoor zorgen dat zoveel mogelijk mensen deze feestdag overnamen. Daarnaast zijn er nog enkele andere theorieën die Jezus linken aan deze datum. Het Christendom begon daarna traag het Heidendom te vervangen waardoor Kerstmis zich over heel de wereld verspreidde.

De viering van Kerstmis op 25 december ontstond in de vierde eeuw in Rome. Het is onbekend wie dit precies voor het eerst heeft ingesteld en waarom. Er zijn twee belangrijke verklaringen. Volgens de godsdiensthistorische verklaring stelden de bisschoppen het feest in als concurrentie en overtreffing van het geboortefeest van de zonnegod (Sol Invictus). Maar er zijn sterkere aanwijzingen voor de kosmologische verklaring. Hierbij baseert men zich op het feit dat belangrijke kosmologische momenten in de hele antieke wereld als betekenisvol werden gezien. Als gevolg van de inspanningen voor het berekenen van de juiste Paasdatum werden Jezus’ verwekking, geboorte en dood volgens antieke gewoonte op kosmologisch belangrijke momenten gesitueerd. Aangezien Jezus gestorven is rond de lente-equinox, werd zijn verwekking hetzelfde moment geplaatst, met als gevolg dat zijn geboorte samenviel met de winterzonnewende.

Midwinterfeest

Kerstmis (veelal zo aangeduid door rooms-katholieken), of kerstfeest (veelal zo aangeduid door protestanten) is van oudsher een belangrijk midwinterfeest. Door christenen wordt dan de geboorte van Jezus Christus gevierd. De evangelisten Lucas en Matteüs beschrijven de geboorte van Jezus in de Bijbel. Vooral Lucas geeft brede aandacht aan de geboorte van Jezus in Bethlehem. Het kerstfeest wordt in de westers-christelijke wereld en in sommige Kerken van het oosters christendom gevierd op 25 december. In die oosterse kerken die de juliaanse kalender gebruiken voor de liturgische kalender (zoals de Russisch-Orthodoxe Kerk en de Ethiopisch-Orthodoxe Kerk), wordt het 13 dagen later gevierd. In veel streken zijn er tevens speciale vieringen op de avond ervoor (kerstavond, middernachtsmis) en/of op de dag erna. In West-Europa wordt 25 december als eerste kerstdag en 26 december als tweede kerstdag beschouwd.

Buitenom de geschiedenis heeft kerstmis nog een aantal achterliggende symbolische betekenissen, de kerstgedachte. Deze kerstgedachte is tegenwoordig belangrijker dan de achterliggende geschiedenis en wordt anders geïnterpreteerd door verschillende mensen. Hierdoor is er geen eenduidig antwoord op wat de betekenis van kerst is. Kerstmis betekent verschillende dingen voor verschillende mensen. Kerstmis gaat onder andere over familie, vrienden, liefde, geven, barmhartigheid en zelfs lekker eten. Voor veel mensen gaat kerstmis ook over de geboorte van Jezus ondanks dat de geschiedenis dit gedeeltelijk tegenspreekt. Voor bedrijven gaat Kerstmis dan vaak weer over geld, een trend die we ook zien is dat Kerstmis steeds commerciëler wordt. Wat de betekenis ook is, Kerstmis is het ideale feest om de mensen een opkikkertje te geven tijdens de koude en donkere winter.

Twijgjes

De oorsprong van de kerstboom gaat terug naar de tijd van het joelfeest. Heidenen haalden groene twijgjes in huis en lieten lichtjes branden met als bedoeling boze geesten af te weren. Wordt er in een bekend kerstlied gezongen over ‘O Dennenboom’, feitelijk is dat onjuist, het moet een spar zijn. Het moment waarop de kerstboom wordt opgetuigd verschilt van streek tot streek en van religie tot religie. In Nederland en België geldt de ongeschreven regel dat kerstbomen en andere kerstversieringen pas na het sinterklaasfeest mogen worden aangebracht. Uiterlijk met Driekoningen (6 januari) wordt de boom weggehaald. Vroeger liet men de boom ook wel staan tot het feest van Maria-Lichtmis. 

Kersttradities

Zoveel landen, zoveel verschillende gebruiken. Elk land heeft zijn eigen kersttradities. Bij een chronisch gebrek aan sneeuw heeft de kerstman zijn arrenslee in Australië ingeruild voor een surfboard, en deelt hij aan de kinderen zijn cadeautjes uit op het strand.

In Venezuela is het gebruikelijk om per rolschaats naar de ochtendmis te gaan. Straten worden afgezet en verkeer wordt omgeleid om alles veilig te laten verlopen. Een kerstboom mag ook in Brazilië niet ontbreken. Op het meer van Rodrigo de Freitas drijft traditioneel een uit de kluiten gewassen kerstboom die is versierd met miljoenen lichtjes. Kennen we in veel landen de oude vertrouwde kerstman, in Italië pakt met het soms iets anders aan. Daar komt op 5 januari ‘kerstheks’ La Befena langs om de kinderen te trakteren op snoep. In ruil daarvoor staat er voor haar een lekker glaasje wijn klaar. In IJsland kennen we een gebruik dat wij in Nederland goed kennen. In aanloop naar kerst mogen kinderen hun schoen zetten. Wie zoet is krijgt lekkers, wie stout is geweest, vindt rotte appels in zijn schoen. Staat er bij ons tijdens de kerstdis veelal een kalkoen op het menu, in Japan geven ze de voorkeur aan gefrituurde kip.

Ideaal feest
om mensen een opkikkertje te geven

Van de redactie

De traditie om een boom op te tuigen met ballen gaat ver terug. FOTO: PixaBay.
Afbeelding